Teoria Spokojnego Mózgu jest rozwijanym przez nas sposobem patrzenia na zdrowie człowieka jako na wynik współpracy całego organizmu.
Jej podstawowe założenie jest proste:
mózg nie działa oddzielnie od reszty ciała. Bez przerwy otrzymuje informacje z jelit, wątroby, układu odpornościowego, hormonów, komórek i mitochondriów. Na podstawie tych informacji ocenia, czy organizm znajduje się w bezpiecznej równowadze, czy też powinien nadal pozostawać w stanie obrony.
Spokojny mózg nie oznacza zatem jedynie dobrego nastroju, braku zdenerwowania albo spokojnego charakteru. Nie chodzi wyłącznie o stres psychiczny, taki jak kłótnia, trudna sytuacja w pracy czy zmartwienie.
Organizm może doświadczać wielu różnych rodzajów obciążenia:
- stresu psychicznego, wywołanego lękiem, konfliktem albo długotrwałym napięciem;
- stresu fizycznego, spowodowanego wysiłkiem, brakiem snu, bólem, urazem lub chorobą;
- stresu metabolicznego, związanego między innymi z gwałtownymi zmianami poziomu glukozy, nadmiarem energii, jej niewłaściwym wykorzystaniem albo zaburzoną reakcją na posiłek;
- stresu oksydacyjnego, czyli sytuacji, w której w komórkach powstaje więcej szkodliwych, bardzo aktywnych cząsteczek, niż organizm potrafi bezpiecznie unieszkodliwić;
- stresu immunologicznego, powstającego podczas infekcji, alergii, uszkodzenia tkanek albo nieprawidłowej aktywności układu odpornościowego;
- stresu środowiskowego, wywołanego na przykład przez toksyny, zanieczyszczenia, skrajne temperatury lub niektóre substancje chemiczne;
- stresu hormonalnego, kiedy sygnały przekazywane przez hormony stają się zaburzone albo niespójne.
Każde takie zakłócenie wymaga reakcji organizmu.
Sama reakcja na stres nie jest czymś złym. Jest konieczna do życia. Jeżeli skaleczymy rękę, organizm musi zatrzymać krwawienie, uruchomić stan zapalny, zwalczyć drobnoustroje i ozpocząć naprawę uszkodzonej tkanki.
Jeżeli zachorujemy, układ odpornościowy musi rozpoznać zagrożenie i zareagować.
Jeżeli zjemy posiłek, organizm musi go strawić, rozprowadzić składniki odżywcze, wykorzystać część energii i zmagazynować jej nadmiar.
Problem nie polega więc na tym, że organizm reaguje.
Problem zaczyna się wtedy, gdy reakcja obronna trwa zbyt długo, jest zbyt silna albo organizm nie potrafi jej prawidłowo zakończyć i wrócić do równowagi.
Czym jest równowaga organizmu?
Organizm człowieka przez cały czas stara się utrzymywać najważniejsze warunki życia w odpowiednim zakresie. Dotyczy to między innymi temperatury ciała, ciśnienia krwi, poziomu glukozy, ilości wody, stężenia elektrolitów, dostępu do energii oraz aktywności układu odpornościowego.
Tę zdolność nazywamy homeostazą.
Homeostaza nie oznacza, że wszystkie wartości pozostają niezmienne. Poziom glukozy wzrasta po posiłku, tętno przyspiesza podczas wysiłku, a temperatura może wzrosnąć w czasie infekcji. Są to potrzebne i naturalne reakcje.
Zdrowa równowaga polega na czymś innym: organizm powinien umieć odpowiednio zareagować na zmianę, a następnie – kiedy zagrożenie lub potrzeba miną – zakończyć reakcję i powrócić do właściwego zakresu.
Można porównać to do ogrzewania domu. Gdy temperatura spada, ogrzewanie się włącza. Kiedy pomieszczenie osiągnie właściwą temperaturę, system powinien się wyłączyć. Problem pojawiłby się wtedy, gdyby piec pracował bez przerwy, mimo że w domu jest już wystarczająco ciepło.
Podobnie działa organizm.
Jego siła nie polega na tym, że nigdy nie zostaje wytrącony z równowagi. Jest to niemożliwe. Siła organizmu polega na tym, że potrafi dostosować się do zmiany, poradzić sobie z nią, zakończyć reakcję obronną i możliwie szybko odzyskać równowagę.
Tę zdolność można nazwać biologiczną odpornością albo biologiczną sprężystością organizmu.
Dlaczego powrót do równowagi jest tak ważny?
Kiedy organizm rozpoznaje zagrożenie, pierwszeństwo otrzymują procesy potrzebne do natychmiastowej obrony. Układ odpornościowy zwiększa swoją aktywność, zmienia się gospodarka hormonalna, inaczej rozdzielana jest energia, a część procesów aprawczych może zejść na dalszy plan.
Przez krótki czas jest to rozwiązanie prawidłowe i potrzebne.
Jeżeli jednak sygnały zagrożenia utrzymują się przez tygodnie, miesiące albo lata, organizm może pozostawać w ciągłym stanie gotowości. Nie oznacza to, że człowiek cały czas czuje strach. Można czuć się psychicznie spokojnym, a jednocześnie mieć zaburzoną barierę jelitową, niestabilną glikemię, przeciążoną wątrobę, nieprawidłową pracę układu odpornościowego albo przewlekły stan zapalny.
Organizm nadal otrzymuje wówczas informację, że coś jest nie w porządku.
W takiej sytuacji trudniej stworzyć odpowiednie warunki dla:
- naprawy uszkodzonych tkanek;
- odbudowy barier ochronnych;
- regeneracji komórek;
- prawidłowego wykorzystania energii;
- stabilnej pracy hormonów;
- prawidłowego snu i odpoczynku;
- zachowania sprawności w kolejnych latach życia.
Teoria Spokojnego Mózgu nie zakłada zatem, że człowiek powinien unikać każdego stresu. To byłoby niemożliwe i niepotrzebne.
Jej celem jest zrozumienie, dlaczego organizm po zakończeniu zagrożenia nie zawsze potrafi wyciszyć reakcję obronną i wrócić do równowagi.
Jaką rolę odgrywa stan zapalny?
Stan zapalny często jest przedstawiany wyłącznie jako coś szkodliwego. W rzeczywistości jest jednym z podstawowych mechanizmów bronnych organizmu.
Pojawia się między innymi podczas infekcji, urazu albo uszkodzenia tkanki. Dzięki niemu układ odpornościowy może dotrzeć do miejsca zagrożenia, usunąć drobnoustroje i zniszczone komórki, a następnie rozpocząć naprawę.
Prawidłowa reakcja zapalna powinna mieć jednak swój początek, rozwinięcie i zakończenie.
Można porównać ją do straży pożarnej. Kiedy wybucha pożar, straż musi szybko przyjechać i użyć odpowiednich środków. Po ugaszeniu ognia akcja powinna się jednak zakończyć, a na miejsce muszą wejść ekipy zajmujące się odbudową.
Jeżeli alarm nie zostanie odwołany, a strażacy będą bez końca polewali cały budynek wodą, działania, które początkowo ratowały sytuację, z czasem zaczną powodować kolejne szkody.
Podobnie jest ze stanem zapalnym.
Nie chcemy całkowicie wyłączyć zdolności organizmu do jego uruchamiania. Chcemy, aby reakcja była odpowiednia do zagrożenia, skuteczna i prawidłowo zakończona.
Dlatego kiedy mówimy o „wyciszaniu stanów zapalnych”, nie chodzi nam o zablokowanie wszystkich reakcji odpornościowych. Chodzi przede wszystkim o:
- ograniczanie bodźców, które bez przerwy podtrzymują zapalenie;
- wspieranie zdolności organizmu do kontrolowania reakcji;
- umożliwienie prawidłowego zakończenia stanu zapalnego;
- stworzenie warunków do przejścia od obrony do naprawy i regeneracji.
Dlaczego mózg jest „spokojny” albo „niespokojny”?
Mózg jest głównym centrum zarządzania organizmem, ale nie
podejmuje decyzji bez informacji z pozostałych narządów.
Nieustannie docierają do niego sygnały dotyczące między innymi:
- dostępności energii;
- poziomu glukozy;
- sytości i głodu;
- stanu przewodu pokarmowego;
- aktywności układu odpornościowego;
- obecności stanu zapalnego;
- gospodarki hormonalnej;
- jakości snu;
- bólu i uszkodzeń;
- temperatury;
- poziomu tlenu;
- pracy narządów wewnętrznych.
Część tych informacji dociera poprzez nerwy, część poprzez hormony, a część za pośrednictwem substancji obecnych we krwi.
Mózg łączy te sygnały i na ich odstawie reguluje zachowanie oraz działanie organizmu. Może wpływać między innymi na apetyt, aktywność, sen, temperaturę, reakcję na stres, gospodarkę energetyczną i pracę układu hormonalnego.
Jeżeli informacje z całego organizmu wskazują, że sytuacja jest niestabilna, mózg nadal zachowuje ostrożność. Może zwiększać apetyt, skłaniać do poszukiwania szybkiego źródła energii, ograniczać spontaniczną aktywność albo utrudniać przejście do pełnego odpoczynku.
Nie jest to świadoma decyzja człowieka. Mózg nie analizuje jej w taki sposób, w jaki rozwiązujemy zadanie matematyczne. Są to automatyczne mechanizmy biologiczne powstające przez miliony lat ewolucji.
Niespokojny mózg to mózg, który stale otrzymuje z organizmu sygnały niestabilności, zagrożenia albo trwającej reakcji obronnej.
Spokojny mózg to mózg, który otrzymuje informacje pozwalające zakończyć alarm, powrócić do równowagi i przeznaczyć więcej zasobów na normalne funkcjonowanie, odbudowę oraz regenerację.
Spokojny mózg nie jest więc początkiem całego procesu. Jest wynikiem prawidłowej współpracy całego organizmu.
