6. Metabolizm

Kiedy słyszymy słowo „metabolizm”, często myślimy o odchudzaniu, spalaniu kalorii albo o tym, że ktoś ma „szybki” lub „wolny metabolizm”.

W rzeczywistości metabolizm jest czymś znacznie większym.

To cała sieć reakcji chemicznych zachodzących nieustannie w naszych komórkach, dzięki którym organizm może przetwarzać składniki odżywcze, pozyskiwać i wykorzystywać energię, budować własne struktury, tworzyć potrzebne związki oraz magazynować zapasy na później.

Organizm nieustannie podejmuje decyzję: co zrobić z dostępną energią?

Po posiłku do organizmu napływają składniki odżywcze. Glukoza, kwasy tłuszczowe i aminokwasy mogą zostać wykorzystane na wiele sposobów.

Część energii zostanie zużyta od razu.

Część glukozy może zostać zmagazynowana jako glikogen.

Nadmiar energii może zostać odłożony w postaci tkanki tłuszczowej.

A część składników stanie się materiałem potrzebnym do budowy i odnowy komórek.

Kiedy natomiast przez pewien czas nie jemy, sytuacja się zmienia. Organizm zaczyna w większym stopniu korzystać z wcześniej zgromadzonych zasobów.

Metabolizm jest więc ciągłym ruchem pomiędzy wykorzystywaniem, magazynowaniem i uruchamianiem energii.

Zdrowy metabolizm potrafi się przełączać

Po posiłku naturalne jest magazynowanie części energii.

Pomiędzy posiłkami naturalne jest korzystanie z zapasów.

Podczas aktywności zapotrzebowanie na energię rośnie. Podczas snu i odpoczynku zmieniają się zarówno potrzeby energetyczne, jak i sygnały hormonalne.

Organizm powinien potrafić dostosowywać się do tych zmieniających się warunków.

Tę zdolność określa się jako elastyczność metaboliczną.

Nie chodzi więc o to, aby organizm przez cały czas „spalał tłuszcz”. Chodzi o coś znacznie ważniejszego:

aby potrafił odpowiednio zmieniać sposób gospodarowania energią w zależności od aktualnych potrzeb.

Problem zaczyna się wtedy, gdy równowaga zaczyna przesuwać się w jedną stronę

Jeżeli przez długi czas organizm otrzymuje więcej energii, niż potrzebuje, a okresy jej magazynowania dominują nad okresami wykorzystywania zapasów, środowisko metaboliczne zaczyna się zmieniać.

Zmieniają się sygnały hormonalne. Zwiększają się zapasy energii. Tkanka tłuszczowa przestaje być jedynie magazynem. Wątroba musi przetwarzać coraz większy strumień substratów, a kolejne tkanki mogą coraz gorzej odpowiadać na sygnały regulujące gospodarkę energetyczną.

Nie dzieje się to podczas jednego posiłku.

To proces.

I właśnie dlatego zaburzenia metaboliczne często rozwijają się przez wiele lat, zanim zaczniemy dostrzegać ich konsekwencje.

Metabolizm dotyczy całego organizmu

Nie istnieje jeden narząd odpowiedzialny za metabolizm.

Jelita dostarczają składników i sygnałów.

Wątroba przetwarza je i pomaga decydować o ich dalszym losie.

Tkanka tłuszczowa magazynuje energię, ale również komunikuje się z innymi narządami.

Mięśnie są jednym z największych miejsc wykorzystania energii.

Mitochondria przekształcają dostępne substraty w energię użyteczną dla komórek.

A mózg zarówno uczestniczy w regulacji tego systemu, jak i nieustannie otrzymuje informacje o jego stanie.

Dlatego w Teorii Spokojnego Mózgu metabolizm nie jest osobnym tematem.

Jest jednym z systemów łączących wszystkie wcześniejsze i kolejne ogniwa.

To dopiero mapa. Mechanizmy poznaliśmy już znacznie dokładniej.

Jeżeli chcesz zobaczyć krok po kroku, co dzieje się z energią po posiłku, dlaczego organizm ją magazynuje i w jaki sposób później może ponownie sięgnąć do zgromadzonych zapasów, rozwijamy te mechanizmy w Sezonie 1 Akademii Omegowej Rewolucji.

Tam schodzimy poziom głębiej – od glukozy i insuliny, przez glikogen i tkankę tłuszczową, aż do lipolizy, kwasów tłuszczowych i mitochondriów.

Chcesz zrozumieć te mechanizmy dokładniej?

W Sezonie 1 Akademii Omegowej Rewolucji pokazujemy krok po kroku, co dzieje się z energią po posiłku, dlaczego organizm ją magazynuje i w jaki sposób później może ponownie sięgnąć do zgromadzonych zapasów.

Schodzimy tam poziom głębiej — od glukozy i insuliny, przez glikogen i tkankę tłuszczową, aż do lipolizy, kwasów tłuszczowych i mitochondriów.

Teoria Spokojnego Mózgu pokazuje mapę. Akademia Omegowej Rewolucji pokazuje, jak działają jej mechanizmy.

→ Przejdź do Sezonu 1 Akademii Omegowej Rewolucji

Metabolizm jest systemem dynamicznym. Po posiłku organizm wykorzystuje i magazynuje energię, a pomiędzy posiłkami powinien mieć możliwość sięgania do zgromadzonych zapasów.

Problem zaczyna się wtedy, gdy przez miesiące i lata równowaga pomiędzy tymi procesami ulega zaburzeniu.

Nadmiar dostępnej energii, mała aktywność fizyczna, nadmierna ilość tkanki tłuszczowej – szczególnie trzewnej – zaburzenia snu, przewlekły stres oraz indywidualne predyspozycje mogą stopniowo zmieniać sposób, w jaki organizm reaguje na sygnały metaboliczne.

Organizm nadal próbuje utrzymać homeostazę. Musi jednak robić coraz więcej, aby osiągnąć ten sam efekt.

Insulinooporność – kiedy sygnał staje się mniej skuteczny

Insulina jest jednym z najważniejszych hormonów regulujących gospodarkę energetyczną. Po posiłku pomaga m.in. kontrolować stężenie glukozy we krwi i kierować dostępne składniki do odpowiednich tkanek.

W insulinooporności część tkanek zaczyna słabiej odpowiadać na jej działanie.

Trzustka może przez pewien czas kompensować tę sytuację, produkując więcej insuliny. Dzięki temu stężenie glukozy może jeszcze długo pozostawać prawidłowe lub tylko nieznacznie podwyższone.

To bardzo ważne:

zaburzenia metaboliczne mogą rozwijać się znacznie wcześniej, niż pojawi się jawna cukrzyca.

Kiedy kompensacja przestaje wystarczać

Jeżeli zaburzenia postępują, zdolność komórek beta trzustki do kompensowania insulinooporności może stać się niewystarczająca.

Wtedy coraz trudniej utrzymać prawidłowe stężenie glukozy we krwi.

Może pojawić się stan przedcukrzycowy, a następnie cukrzyca typu 2.

Cukrzyca nie jest więc po prostu „chorobą od cukru”. Jest złożoną chorobą metaboliczną obejmującą zaburzenia działania insuliny, wydzielania hormonów, gospodarki glukozowej i lipidowej oraz funkcjonowania wielu narządów.

Problem nie kończy się na glukozie

To jeden z najważniejszych punktów tego rozdziału.

Zaburzenia metaboliczne mogą obejmować równocześnie wiele elementów organizmu:

tkankę tłuszczową – szczególnie jej nadmierne gromadzenie w obrębie jamy brzusznej,

wątrobę – gdzie może dochodzić do nadmiernego gromadzenia tłuszczu,

naczynia i serce – poprzez współistnienie m.in. nadciśnienia, zaburzeń lipidowych i nieprawidłowej gospodarki glukozowej,

nerki – które mogą być uszkadzane w przebiegu cukrzycy i nadciśnienia,

mięśnie – będące jednym z najważniejszych miejsc wykorzystania glukozy i energii,

układ zapalny – ponieważ nadmierna i dysfunkcyjna tkanka tłuszczowa może uczestniczyć w podtrzymywaniu przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu.

Dlatego otyłość, insulinooporność, cukrzyca typu 2, stłuszczenie wątroby, zaburzenia lipidowe i nadciśnienie tak często występują razem.

Nie są to zawsze kolejne etapy jednej choroby. Łączą je jednak liczne wspólne mechanizmy metaboliczne.

Powstaje błędne koło

Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej może pogarszać środowisko metaboliczne.

Gorsza odpowiedź na insulinę utrudnia prawidłowe gospodarowanie energią.

Stłuszczona wątroba może uczestniczyć w dalszym zaburzaniu gospodarki glukozowej i lipidowej.

Mniejsza sprawność fizyczna ogranicza wykorzystanie energii przez mięśnie.

Rosnąca masa ciała może dodatkowo obciążać stawy i utrudniać ruch.

A ograniczenie ruchu może jeszcze bardziej pogarszać zdolność organizmu do gospodarowania energią.

Z czasem pojedyncze zaburzenie może stać się częścią całej sieci wzajemnie oddziałujących problemów.

Ale metabolizm nie jest układem jednokierunkowym

I to jest najważniejsze przesłanie.

Skoro środowisko metaboliczne może stopniowo przesuwać organizm od równowagi, zmiana części czynników może przesuwać go również w kierunku lepszej regulacji.

Aktywność fizyczna może zwiększać wykorzystanie energii przez mięśnie. Zmiana sposobu odżywiania i odpowiedni bilans energetyczny mogą ograniczać nadmierne magazynowanie. Redukcja nadmiernej masy ciała może poprawiać wiele parametrów metabolicznych. Sen, regeneracja i rytm dnia również uczestniczą w regulacji metabolizmu.

Nie oznacza to, że każdą chorobę metaboliczną można po prostu „cofnąć”. Oznacza natomiast, że metabolizm pozostaje systemem, na który możemy wpływać.

W Teorii Spokojnego Mózgu właśnie tutaj pojawia się pojęcie drogi powrotnej do homeostazy.

Nie przez jeden cudowny mechanizm.

Nie przez jeden składnik.

Przez stopniową zmianę warunków, w których funkcjonuje cały organizm.