OGNIWO 3

3. Oś jelito–mózg

Nerw błędny i komunikacja dwukierunkowa

Jelito i mózg pozostają w stałym kontakcie. Informacje przepływają w obu kierunkach za pośrednictwem układu nerwowego, hormonów, układu odpornościowego oraz substancji obecnych we krwi.

Jedną z najważniejszych dróg tej komunikacji jest nerw błędny, ale oś jelito–mózg nie ogranicza się wyłącznie do niego.

Mózg otrzymuje informacje o tym, co dzieje się w przewodzie pokarmowym, a następnie może wpływać między innymi na trawienie, motorykę jelit, apetyt, reakcję na stres i zdolność organizmu do powrotu do równowagi.

Jednocześnie sygnały powstające w jelicie, mikrobiocie i układzie odpornościowym mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego.

Oś jelito–mózg jest więc dwukierunkowym systemem komunikacji, w którym stan jelita może wpływać na mózg, a stan mózgu – na funkcjonowanie jelita.

I dopiero pod tym robimy właściwe moduły, np.:


  1. Nerw błędny – szybka linia komunikacji

  2. Hormony i układ odpornościowy – druga droga informacji

  3. Metabolity mikrobioty – chemiczny język osi jelito–mózg

CZTERY DROGI KOMUNIKACJI

Oś jelito–mózg – wiele sygnałów, jeden połączony system

Jelito i mózg nie komunikują się za pomocą jednego przewodu ani jednego rodzaju sygnału.

Tworzą rozbudowaną, dwukierunkową sieć, w której informacje są przekazywane kilkoma drogami jednocześnie.

1. Droga nerwowa

W ścianie przewodu pokarmowego znajduje się rozbudowana sieć neuronów tworzących jelitowy układ nerwowy.

Rejestruje on między innymi:

  • ozciągnięcie ściany przewodu pokarmowego,
  • obecność i przemieszczanie się treści pokarmowej,
  • lokalne warunki chemiczne,
  • miany zachodzące podczas trawienia.

Część informacji z przewodu pokarmowego dociera do ośrodkowego układu nerwowego poprzez nerw błędny oraz inne drogi czuciowe.

Komunikacja działa również w przeciwnym kierunku. Mózg, poprzez autonomiczny układ nerwowy, może wpływać na motorykę przewodu pokarmowego, wydzielanie, ukrwienie oraz wiele innych funkcji jelita.

2. Droga hormonalna

Jelito jest również ważnym narządem hormonalnym.

Po pojawieniu się składników odżywczych wyspecjalizowane komórki enteroendokrynne uwalniają między innymi hormony i peptydy sygnałowe.

Uczestniczą one w regulacji:

  • głodu i sytości,
  • opróżniania żołądka,
  • wydzielania insuliny,
  • trawienia,
  • wykorzystania i magazynowania energii.

Dzięki temu informacja o posiłku może wpływać na zachowanie i metabolizm jeszcze zanim wszystkie składniki zostaną w pełni wchłonięte.

3. Droga odpornościowa

Jelito jest jednym z najważniejszych miejsc kontaktu układu odpornościowego ze środowiskiem zewnętrznym.

Komórki odpornościowe obecne w błonie śluzowej reagują na drobnoustroje, ich produkty, uszkodzenie tkanek oraz inne sygnały pojawiające się w środowisku jelita.

Wytwarzane przez nie cytokiny i inne mediatory mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego.

W ten sposób mózg może otrzymywać informację, że w organizmie trwa odpowiedź immunologiczna – nawet jeśli proces rozpoczął się lokalnie w przewodzie pokarmowym.

4. Droga metaboliczna – przez krew

Do krążenia trafiają składniki odżywcze oraz część metabolitów powstających podczas trawienia i aktywności mikrobioty.

Niektóre działają lokalnie w jelicie. Inne mogą zostać wchłonięte.

Znaczna część substancji pochodzących z przewodu pokarmowego trafia najpierw żyłą wrotną do wątroby, gdzie może zostać wykorzystana, przekształcona, zmagazynowana lub przekazana dalej.

Dlatego sygnał metaboliczny docierający ostatecznie do mózgu jest wynikiem nie tylko tego, co zjedliśmy, ale także:

co zostało strawione → co przetworzyła mikrobiota → co zostało wchłonięte → jak zareagowała wątroba.

Komunikacja działa w obu kierunkach

Mózg również wpływa na przewód pokarmowy.

Poprzez autonomiczny układ nerwowy, układ hormonalny i reakcję stresową może zmieniać między innymi:

  • motorykę jelit,
  • wydzielanie soków trawiennych,
  • przepływ krwi,
  • funkcjonowanie bariery jelitowej,
  • warunki, w których działa mikrobiota.

Powstaje więc kolejna pętla sprzężenia zwrotnego:

jelito → mózg → jelito.

Oś jelito–mózg nie jest pojedynczą linią.

To dwukierunkowa sieć komunikacji nerwowej, hormonalnej, immunologicznej i metabolicznej.

W Teorii Spokojnego Mózgu mózg nie otrzymuje jednej wiadomości z jelita. Integruje wiele równocześnie napływających sygnałów, które wspólnie informują o stanie środowiska wewnętrznego organizmu.

SZYBKA DROGA NERWOWA

Nerw błędny – jak jelito przekazuje informacje do mózgu

Oś jelito–mózg nie jest jednym przewodem. Informacje pomiędzy przewodem pokarmowym a mózgiem są przekazywane równolegle przez nerwy, hormony, układ odpornościowy oraz substancje obecne we krwi.

Jedną z najszybszych dróg tej komunikacji jest nerw błędny.

Łączy on narządy wewnętrzne z pniem mózgu i uczestniczy w komunikacji w obu kierunkach:

jelito → mózg

oraz

mózg → jelito.

Co ważne, znaczna część włókien nerwu błędnego związanych z przewodem pokarmowym ma charakter czuciowy. Oznacza to, że mózg nie tylko wysyła polecenia do jelita — stale otrzymuje również informacje o tym, co dzieje się wewnątrz organizmu.

Nerw błędny nie „czyta” bezpośrednio zawartości jelita

Nerw błędny nie analizuje samodzielnie bakterii ani pokarmu znajdującego się w świetle przewodu pokarmowego.

Najpierw zmiany zachodzące w jelicie muszą zostać rozpoznane przez wyspecjalizowane komórki.

Informacja może dotyczyć między innymi:

  • obecności składników odżywczych,
  • rozciągnięcia żołądka i jelita,
  • hormonów i peptydów uwalnianych po posiłku,
  • zmian chemicznych zachodzących w środowisku jelita,
  • aktywności układu odpornościowego,
  • sygnałów związanych z reakcją zapalną.

Dopiero potem zostaje ona przekształcona w sygnał, który może odebrać układ nerwowy.

Jelito potrafi przekazywać informację bardzo szybko

Szczególnie interesującą rolę odgrywają komórki enteroendokrynne.

Niektóre z nich nie tylko uwalniają hormony do krwi, ale mogą również tworzyć funkcjonalne połączenia z włóknami nerwowymi.

Dzięki temu informacja o pojawieniu się określonych składników w jelicie może zostać przekazana do układu nerwowego znacznie szybciej, niż wynikałoby to wyłącznie z klasycznego działania hormonów.

To pokazuje, że jelito nie jest biernym narządem trawiennym.

Jest również narządem czuciowym, który stale informuje układ nerwowy o tym, co dzieje się w przewodzie pokarmowym.

Co mózg może zrobić z tą informacją?

Sygnały docierające z przewodu pokarmowego uczestniczą między innymi w regulacji:

  • głodu i sytości,
  • opróżniania żołądka,
  • motoryki jelit,
  • wydzielania soków trawiennych,
  • reakcji autonomicznego układu nerwowego,
  • przygotowania organizmu do wykorzystania składników pochodzących z posiłku.

Komunikacja działa jednak również w przeciwną stronę.

Mózg poprzez autonomiczny układ nerwowy może wpływać na:

  • tempo przesuwania treści pokarmowej,
  • wydzielanie,
  • ukrwienie przewodu pokarmowego,
  • funkcjonowanie bariery jelitowej,
  • lokalne warunki działania układu odpornościowego.

Dlatego stres może wpływać na jelito, ale także zmiany zachodzące w jelicie mogą zmieniać sygnały docierające do mózgu.

Nerw błędny przekazuje również informacje o zagrożeniu

Włókna czuciowe związane z nerwem błędnym mogą reagować na sygnały powstające podczas aktywacji układu odpornościowego i procesu zapalnego.

Dzięki temu mózg może otrzymać informację, że w określonym obszarze organizmu trwa reakcja wymagająca odpowiedzi.

Nie oznacza to jednak prostej zależności:

„jedna bakteria → jeden sygnał → jeden nastrój”.

Oś jelito–mózg działa jako złożony system, w którym jednocześnie uczestniczą układ nerwowy, odpornościowy, hormonalny i metaboliczny.

Najważniejsze nie jest milczenie jelita, lecz prawidłowy przebieg informacji

W Teorii Spokojnego Mózgu nie zakładamy, że zdrowe jelito powinno przestać wysyłać sygnały do mózgu.

Wręcz przeciwnie.

Mózg potrzebuje stałej informacji o stanie organizmu.

Kluczowe jest jednak, aby sygnały były adekwatne do rzeczywistej sytuacji i mogły wygasnąć po zakończeniu reakcji.

Jeżeli zagrożenie zostaje usunięte, sygnał alarmowy powinien stopniowo słabnąć.

Jeżeli natomiast układ odpornościowy pozostaje aktywny, bariera jelitowa funkcjonuje nieprawidłowo albo lokalna reakcja zapalna utrzymuje się zbyt długo, do układu nerwowego mogą wielokrotnie docierać informacje wskazujące, że organizm nadal znajduje się w stanie wymagającym uwagi.

Spokojny mózg nie jest mózgiem odciętym od sygnałów z jelita. Jest mózgiem, który otrzymuje wiarygodną informację, że reakcja została przeprowadzona, zagrożenie minęło i organizm może przejść od obrony do regeneracji.

GDY SYGNAŁY Z JELITA TRACĄ SPÓJNOŚĆ

Dysbioza – kiedy zmienia się komunikacja na osi jelito–mózg

Dysbioza – jeden z biologicznych mechanizmów wpływających na stan mózgu

Dysbioza jelitowa nie oznacza obecności jednej konkretnej „złej bakterii”.

Jest zmianą struktury lub funkcji całego ekosystemu mikroorganizmów, która może prowadzić do zmiany tego, co mikrobiota produkuje i jakie sygnały przekazuje organizmowi.

Może zmieniać się między innymi:

  • produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych,
  • metabolizm tryptofanu,
  • profil kwasów żółciowych,
  • produkcja innych metabolitów mikrobiologicznych,
  • funkcjonowanie bariery jelitowej,
  • charakter odpowiedzi immunologicznej.

Właśnie dlatego współczesne badania coraz częściej koncentrują się nie tylko na pytaniu:

„jakie bakterie są obecne?”

ale przede wszystkim:

„jak zmiana funkcji mikrobioty wpływa na komunikację z mózgiem?”

Mikroorganizmy mogą wpływać na mózg bez opuszczania jelita

Mikrobiota nie musi docierać do mózgu.

Jej wpływ może być przekazywany poprzez:

metabolity → komórki jelita → układ odpornościowy → nerw błędny → hormony → krążenie

oraz poprzez zmiany funkcjonowania bariery jelitowej i innych barier organizmu.

Najnowsze przeglądy wskazują, że bariera jelitowa i bariera krew–mózg są aktywnymi elementami osi mikrobiota–jelito–mózg, a sygnały mikrobiologiczne mogą wpływać na ich funkcjonowanie.

Dysbioza może więc zmienić „pakiet informacji” docierający do mózgu

Jeżeli zmienia się mikrobiota, może zmienić się równocześnie:

profil metabolitów

↓

aktywność bariery jelitowej i odporności

↓

sygnalizacja nerwowa i hormonalna

↓

informacja docierająca do mózgu

Nie jest to jedna prosta droga.

To nakładające się kanały sygnalizacyjne, które razem mogą zmieniać stan fizjologiczny układu nerwowego.

Depresja – dowody są już czymś więcej niż pojedynczymi obserwacjami

W dużej metaanalizie obejmującej 44 badania, 2091 pacjentów z zaburzeniami depresyjnymi i 2792 osoby kontrolne stwierdzono powtarzające się różnice dotyczące określonych rodzajów bakterii między grupami. Nie znaleziono jednego uniwersalnego „mikrobiomu depresji”, ale wyniki wskazują, że depresji może towarzyszyć charakterystyczna zmiana części ekosystemu mikrobiologicznego.

Jeszcze ciekawsze są dane interwencyjne.

Metaanaliza opublikowana w 2025 r., obejmująca 34 randomizowane badania kliniczne, wykazała, że interwencje ukierunkowane na mikrobiom prowadziły średnio do istotnego zmniejszenia objawów depresyjnych. Wielkość efektu była umiarkowana do niewielkiej, ale statystycznie istotna.

To jest bardzo ważna zmiana.

Nie mamy już wyłącznie korelacji:

depresja ↔ inna mikrobiota.

Pojawia się również coraz więcej danych pokazujących:

zmiana środowiska mikrobiologicznego → mierzalna zmiana objawów u części pacjentów.

To nadal nie oznacza, że mikrobiota jest jedyną przyczyną depresji, ale znacznie wzmacnia argument, że może być jednym z biologicznie istotnych elementów jej mechanizmu.

Mikrobiota może również wpływać na odpowiedź na leczenie

W badaniu opublikowanym pod koniec 2024 r. u pacjentów z dużą depresją wykazano zależności pomiędzy składem mikrobioty, szlakami metabolicznymi a odpowiedzią na leczenie SSRI. To kolejny sygnał, że mikrobiom może być nie tylko markerem choroby, ale elementem wpływającym na biologiczną odpowiedź organizmu.

Depresja to dopiero część obrazu

Podobne mechanizmy bada się obecnie w kontekście:

  • lęku,
  • funkcji poznawczych,
  • przewlekłego stresu,
  • choroby Parkinsona,
  • choroby Alzheimera,
  • zaburzeń snu.

Badanie Molecular Psychiatry z 2024 r. pokazało nawet, że charakterystyka mikrobiomu była związana z późniejszymi wynikami dotyczącymi funkcji poznawczych i objawów depresyjnych u osób starszych.

Dysbioza może zmienić zestaw metabolicznych, immunologicznych, hormonalnych i nerwowych sygnałów docierających z jelita do mózgu. Jeżeli taki wzorzec utrzymuje się długo i nakłada się na inne obciążenia organizmu, może współtworzyć biologiczne środowisko sprzyjające utrzymywaniu się zaburzeń nastroju, reakcji stresowej i funkcji poznawczych.

W Teorii Spokojnego Mózgu dysbioza nie jest przypadkowym dodatkiem do historii jelita. Jest jednym z możliwych generatorów zmienionej informacji biologicznej. Mózg nie „widzi” bakterii – odbiera konsekwencje ich działania: metabolity, sygnały immunologiczne, hormonalne i nerwowe. Jeżeli ten strumień informacji przez długi czas wskazuje na niestabilność środowiska wewnętrznego, może współuczestniczyć w utrzymywaniu organizmu w stanie zwiększonej gotowości.

NAUKOWE PODSTAWY

Źródła i dalsza wiedza

Teoria Spokojnego Mózgu jest autorską koncepcją integrującą mechanizmy opisane w literaturze naukowej. Prezentowane źródła dokumentują poszczególne mechanizmy biologiczne stanowiące podstawę przedstawionego modelu.

Publikacje naukowe

Ohara TE, Hsiao EY. Microbiota–neuroepithelial signalling across the gut–brain axis. Nature Reviews Microbiology. 2025;23:371–384.

To jedna z najważniejszych najnowszych prac dla całego ogniwa. Autorzy wprost opisują mikrobiota–gut–brain axis jako ważną sieć integrującą sygnały ze środowiska i stanu wewnętrznego organizmu. Omawiają połączenia między komórkami nabłonka jelita, układem nerwowym, metabolitami mikrobioty i mózgiem. DOI: 10.1038/s41579-024-01136-9.

Aburto MR, Cryan JF. Gastrointestinal and brain barriers: unlocking gates of communication across the microbiota–gut–brain axis. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2024;21:222–247.

Bardzo ważna publikacja pokazująca, że bariera jelitowa i bariera krew–mózg są aktywnymi elementami komunikacji na osi mikrobiota–jelito–mózg. To dobrze wspiera naszą tezę, że zmiana środowiska jelitowego może wpływać na dalszy przepływ informacji biologicznej.

Gao M, Wang J, Liu P, et al. Gut microbiota composition in depressive disorder: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Translational Psychiatry. 2023;13:379.

Metaanaliza obejmująca 44 badania, 2091 pacjentów z depresją i 2792 osoby kontrolne. Autorzy wykazali powtarzające się różnice dotyczące określonych grup mikroorganizmów u osób z depresją, w tym zmniejszenie części bakterii produkujących maślan i wzrost niektórych rodzajów związanych z prozapalnym profilem mikrobioty. DOI: 10.1038/s41398-023-02670-5.

Pan B, et al. Efficacy and safety of gut microbiome-targeted treatment in patients with depression: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry. 2025.

Metaanaliza 34 randomizowanych badań klinicznych wykazała, że interwencje ukierunkowane na mikrobiom prowadziły średnio do istotnego zmniejszenia objawów depresyjnych. To ważny krok ponad badania obserwacyjne: pokazuje, że manipulowanie środowiskiem mikrobiologicznym może wpływać na objawy u części pacjentów.

Asad A, et al. Effects of Prebiotics and Probiotics on Symptoms of Depression and Anxiety in Clinically Diagnosed Samples: Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrition Reviews. 2025;83:e1504–e1520.

Praca analizuje randomizowane badania interwencyjne dotyczące prebiotyków, probiotyków i synbiotyków u osób z rozpoznanymi zaburzeniami depresyjnymi lub lękowymi. To kolejne źródło pokazujące, że oś jelito–mózg ma znaczenie nie tylko mechanistyczne, ale również interwencyjne. DOI: 10.1093/nutrit/nuae177.

Mukhopadhya I, Louis P. Gut microbiota-derived short-chain fatty acids and their role in human health and disease. Nature Reviews Microbiology. 2025;23:635–651.

Najnowszy duży przegląd dotyczący SCFA. Pokazuje, że produkty fermentacji mikrobiologicznej oddziałują nie tylko lokalnie w jelicie, ale uczestniczą również w regulacji odporności i komunikacji z gospodarzem. To ważne źródło dla naszego fragmentu o metabolitach jako nośnikach informacji.

Keane L, Clarke G, Cryan JF. A role for microglia in mediating the microbiota–gut–brain axis. Nature Reviews Immunology. 2025;25:847–861.

Praca pokazuje coraz bardziej interesujący poziom połączenia osi jelito–mózg: możliwy wpływ sygnałów mikrobiologicznych na mikroglej, czyli komórki odpornościowe mózgu. Dobrze wpisuje się w naszą większą narrację o połączeniu mikrobioty, odporności, stanu zapalnego i funkcjonowania układu nerwowego.

Mayer EA. Gut feelings: the emerging biology of gut–brain communication. Nature Reviews Neuroscience. 2011;12:453–466.

Starsza, ale fundamentalna praca opisująca komunikację jelito–mózg poprzez układ nerwowy, hormony, komórki enteroendokrynne i sygnały immunologiczne. Jest dobrym punktem odniesienia pokazującym, jak bardzo ta dziedzina rozwinęła się w ciągu ostatnich kilkunastu lat.

Słownik pojęć

Oś jelito–mózg – dwukierunkowy system komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym. Obejmuje drogi nerwowe, hormonalne, immunologiczne i metaboliczne.

Oś mikrobiota–jelito–mózg – szersze pojęcie uwzględniające rolę mikrobioty jelitowej i jej metabolitów w komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a mózgiem.

Nerw błędny – jeden z głównych nerwów czaszkowych i ważny element autonomicznego układu nerwowego. Uczestniczy w przekazywaniu informacji pomiędzy narządami wewnętrznymi a mózgiem, w tym pomiędzy przewodem pokarmowym a pniem mózgu.

Jelitowy układ nerwowy – rozbudowana sieć neuronów znajdujących się w ścianie przewodu pokarmowego. Może samodzielnie regulować wiele funkcji jelita, ale pozostaje również w stałej komunikacji z mózgiem.

Autonomiczny układ nerwowy – część układu nerwowego regulująca funkcje narządów wewnętrznych niezależnie od naszej świadomej kontroli. Obejmuje układ współczulny i przywspółczulny.

Układ przywspółczulny – część autonomicznego układu nerwowego związana m.in. z odpoczynkiem, trawieniem i regeneracją. Nerw błędny jest jego głównym elementem.

Układ współczulny – część autonomicznego układu nerwowego uczestnicząca w mobilizacji organizmu podczas wysiłku, stresu lub zagrożenia.

Komórki enteroendokrynne – wyspecjalizowane komórki nabłonka jelitowego, które rozpoznają składniki obecne w świetle przewodu pokarmowego i uwalniają hormony oraz inne cząsteczki sygnałowe.

Hormony jelitowe – cząsteczki wydzielane przez komórki przewodu pokarmowego, które uczestniczą m.in. w regulacji głodu, sytości, opróżniania żołądka i gospodarki energetycznej.

Sygnalizacja nerwowa – przekazywanie informacji za pomocą impulsów elektrycznych i neuroprzekaźników pomiędzy neuronami oraz innymi komórkami organizmu.

Sygnalizacja hormonalna – przekazywanie informacji za pomocą hormonów wydzielanych do krwi i oddziałujących na komórki posiadające odpowiednie receptory.

Sygnalizacja immunologiczna – komunikacja odbywająca się za pomocą cytokin, chemokin i innych cząsteczek związanych z aktywnością układu odpornościowego.

Sygnalizacja metaboliczna – przekazywanie informacji poprzez metabolity, hormony i inne cząsteczki związane ze stanem energetycznym i metabolicznym organizmu.

Interocepcja – zdolność układu nerwowego do odbierania i integrowania informacji o stanie narządów wewnętrznych, np. o rozciągnięciu jelita, stanie energetycznym czy aktywności układu odpornościowego.

Metabolity mikrobioty – związki powstające lub modyfikowane przez mikroorganizmy jelitowe, które mogą oddziaływać na jelito, układ odpornościowy, wątrobę i układ nerwowy.

Dysbioza – zaburzenie składu lub funkcji ekosystemu mikrobiologicznego. W kontekście osi jelito–mózg może zmieniać profil metabolitów i sposób przekazywania sygnałów do organizmu.

Cytokiny – białka sygnałowe wytwarzane przez komórki układu odpornościowego i inne tkanki. Uczestniczą w regulacji odpowiedzi zapalnej oraz komunikacji pomiędzy układem odpornościowym a nerwowym.

Bariera krew–mózg – wyspecjalizowana struktura oddzielająca krążenie od tkanki nerwowej i regulująca, jakie substancje mogą docierać do mózgu.

Mikroglej – komórki odpornościowe ośrodkowego układu nerwowego. Uczestniczą w monitorowaniu środowiska mózgu i odpowiedzi na sygnały zapalne lub uszkodzenie.

Neuroprzekaźnik – cząsteczka chemiczna umożliwiająca komunikację pomiędzy neuronami, np. serotonina, dopamina, noradrenalina czy GABA.

Tryptofan – aminokwas będący substratem dla kilku ważnych szlaków metabolicznych. Może być przetwarzany zarówno przez organizm gospodarza, jak i mikrobiotę.

Metabolity tryptofanu – związki powstające w wyniku przemian tryptofanu. Część z nich może uczestniczyć w komunikacji pomiędzy mikrobiotą, układem odpornościowym i układem nerwowym.

Homeostaza – zdolność organizmu do utrzymywania względnie stabilnych warunków wewnętrznych i powrotu do równowagi po działaniu bodźca.

Allostaza – proces adaptacyjnego dostosowywania organizmu do zmieniających się warunków poprzez czasową zmianę funkcji układów fizjologicznych.

Obciążenie allostatyczne – koszt biologiczny długotrwałego lub wielokrotnego uruchamiania mechanizmów adaptacyjnych bez pełnego powrotu do równowagi.

Stan zwiększonej gotowości – funkcjonalny stan organizmu, w którym układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy utrzymują podwyższoną aktywność w odpowiedzi na utrzymujące się sygnały zagrożenia lub niestabilności.

Polecana literatura

1. Emeran Mayer – „Mózg, jelita, układ odpornościowy. Wpływ codziennych nawyków na zdrowie, nastrój i planetę”

Wydawnictwo Feeria, Łódź

Rok wydania: 2021

ISBN: 978-83-8225-085-5

Tytuł oryginału: The Gut-Immune Connection.

Dlaczego polecamy: to chyba najlepsza książka do tego ogniwa. Mayer pokazuje jelito, mikrobiotę, odporność i mózg jako jeden system komunikacyjny, a nie osobne narządy. Dobrze pasuje do naszego sposobu „łączenia kropek” na osi jelito–mózg.

2. Mirosława Gałęcka – „Dysbioza jelitowa. Znaczenie, diagnostyka, terapia”

Wydawnictwo PZWL, Warszawa

Rok wydania: 2021

ISBN: 978-83-200-6372-1

Dlaczego polecamy: bardzo dobrze uzupełnia Moduł 3. Omawia dysbiozę, mikrobiom, probiotykoterapię i praktyczne konsekwencje zaburzeń mikrobioty. To jedna z najbardziej użytecznych polskich pozycji do zrozumienia, dlaczego zmiana funkcjonowania mikrobioty może mieć konsekwencje wykraczające poza samo jelito.

3. Ed Yong – „Mikrobiom. Najmniejsze organizmy, które rządzą światem”

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków

Rok wydania: 2018

ISBN: 978-83-233-4358-5

Dlaczego polecamy: daje szerokie biologiczne tło dla zrozumienia mikrobioty jako aktywnego ekosystemu współpracującego z gospodarzem. Dobrze przygotowuje do zrozumienia, dlaczego mikroorganizmy mogą wpływać również na funkcjonowanie układu nerwowego.

4. Justin Sonnenburg, Erica Sonnenburg – „Zdrowie zaczyna się w brzuchu”

Wydawnictwo Galaktyka, Łódź

Rok wydania: 2015

ISBN: 978-83-7579-455-7

Dlaczego polecamy: pokazuje, jak dieta, dostępne substraty i funkcjonowanie mikrobioty wpływają na produkcję metabolitów i środowisko jelita. Jest dobrym pomostem między wcześniejszym ogniwem „Mikrobiota i metabolity” a osią jelito–mózg.